ANNALES UNIVERSITATIS PAEDAGOGICAE CRACOVIENSIS. STUDIA LINGUISTICA
ANNALES UNIVERSITATIS PAEDAGOGICAE CRACOVIENSIS. STUDIA LINGUISTICA ISSN 2083-1765 (druk) ISSN 3072-1776 (online) DOI 10.24917/20831765 Rocznik naukowy Katedry Języka Polskiego, Lingwistyki Kulturowej i Komunikacji Społecznej Instytutu Filologii Polskiej wydawany przez Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie (do 30 września 2023 roku - Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN w Krakowie). Indeksowany w bazach: DOAJ, ERIH PLUS, CEEOL, CEJSH, Index Copernicus, Google Scholar, BazHum, Polska Bibliografia Naukowa (PBN), Biblioteka Nauki, Most Wiedzy, Academia Dostępny w zasobach: Biblioteki Cyfrowej POLONA, Pedagogicznej Biblioteki Cyfrowej, Małopolskiej Biblioteki Cyfrowej, Repozytorium Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, Federacji Bibliotek Cyfrowych Głównym celem czasopisma jest upowszechnianie wyników badań językoznawczych: obejmujących wielorakie zjawiska i problemy polszczyzny w ujęciu synchronicznym i/lub diachronicznym; prezentujących różne perspektywy, m.in. perspektywę pragmalingwistyczną, kognitywną, socjolingwistyczną, etnolingwistyczną, dialektologiczną, stylistyczną, onomastyczną, semantyczną, translatoryczną, glottodydaktyczną, mediolingwistyczną, biolingwistyczną. W zgłaszanych tekstach obligatoryjnie musi dominować perspektywa językoznawcza. Przyjmujemy także opracowania, których przedmiotem opisu jest polszczyzna i/lub stanowi ona punkt wyjścia do ujęć kontrastywnych, ogólnoteoretycznych i metodologicznych. Upowszechniane w czasopiśmie treści są adresowane przede wszystkim do badaczy-lingwistów, zarówno polskich, jak i zagranicznych, a także do reprezentantów innych dyscyplin humanistycznych. Do publikacji w czasopiśmie przyjmowane są teksty napisane w języku polskim i angielskim, w uzasadnionych przypadkach także w innych językach słowiańskich i kongresowych. Czasopismo w lata 2019-2020 było objęte programem "Wsparcie dla czasopism naukowych". Aktualna punktacja Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: 70. „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica” to czasopismo o otwartym dostępie (zgodnie z definicją otwartego dostępu BOAI [Budapest Open Access Initiative]), a cała jego zawartość jest udostępniana bezpłatnie dla użytkowników i instytucji na zasadach licencji Creative Commons CC-BY-NC-ND 4.0 (uznanie autorstwa, użycie niekomercyjne, bez utworów zależnych). Czasopismo nie pobiera opłat na żadnym etapie procesu redakcyjnego. Dostęp do opublikowanych treści jest całkowicie bezpłatny. Redakcja przestrzega standardów etycznych publikacji naukowych, zgodnych z wytycznymi Komitetu ds. Etyki Publikacyjnej (Committee on Publication Ethics – COPE).
Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie
Autor, zgłaszając tekst do redakcji czasopisma „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica”, zaświadcza, iż jest on rezultatem wyłącznie jego własnej twórczości, że treść artykułu nie była dotychczas publikowana oraz że utwór nie narusza w żadnym stopniu praw autorskich ani praw pokrewnych innych osób, jak również innych praw osób trzecich, a także, że niczyje prawa do utworu (lub jego jakiejkolwiek części) nie zostały pominięte. Po podpisaniu umowy prawa majątkowe do opublikowanych materiałów zostają przeniesione na Uniwersytet Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Rocznik „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica” to czasopismo o otwartym dostępie, a cała jego zawartość jest udostępniana bezpłatnie dla użytkowników i instytucji na zasadach licencji Creative Commons CC-BY-NC-ND 4.0 (uznanie autorstwa, użycie niekomercyjne, bez utworów zależnych). Na podstawie tej licencji autorzy zgadzają się, że ich prace mogą być zgodnie z prawem ponownie wykorzystywane do jakichkolwiek celów, za wyjątkiem celów komercyjnych, bez konieczności uzyskania uprzedniej zgody ze strony autora lub wydawcy. Każdy może prace te czytać, pobierać, kopiować, drukować, rozpowszechniać oraz przetwarzać, pod warunkiem poprawnego oznaczenia autorstwa oraz oryginalnego miejsca publikacji. Publikowanych tekstów nie można wykorzystywać do tworzenia utworów zależnych (np. do tłumaczenia ich i publikowania w innym języku bez zgody wydawcy). Jest to zgodne z definicją otwartego dostępu BOAI (Budapest Open Access Initiative) „Studia Linguistica”nie pobiera opłat za składanie artykułów ani ich przetwarzanie. Autor, przesyłając artykuł do redakcji „Studia Linguistica”, bezwględnie zgadza się z poniższymi punktami: Oświadczam, że jestem Autorem lub Współautorem nadesłanego tekstu. Przesłany tekst nie był nigdzie publikowany, jest całkowicie oryginalny i nie narusza w żadnym stopniu praw autorskich ani praw pokrewnych innych osób, jak również innych praw osób trzecich, a także, że niczyje prawa do utworu nie zostały pominięte. Oświadczam, że nadesłany tekst nie został złożony do recenzji lub/i publikacji w innym czasopiśmie. Przyjmuję do wiadomości, że Autor ponosi pełną odpowiedzialność za każdy przypadek plagiatu, niezależnie od tego, czy został on wykryty podczas procesu recenzji, czy po publikacji w „Studia Linguistica”. Oświadczam, że ponoszę pełną odpowiedzialność finansową i prawną za wszelkie roszczenia związane z utworem. Potwierdzam uznanie wszystkich źródeł danych wykorzystanych i cytowanych w badaniach. Potwierdzam, że artykuł został wykonany z należytą starannością zgodnie ze standardami edytorskimi „Studia Linguistica”.
Jak kształtował się system praindoeuropejski
Przedmiotem artykułu jest proces kształtowania systemu praindoeuropejskiego od pierwotnie aktywnego (aglutynacyjno‑ ergatywnego) do rodzajowego (fleksyjno‑nominatywnego) z epoki rozpadu wspólnoty. W systemie fonologicznym towarzyszył temu zanik głosek laryngalnych, rozbudowa wokalizmu („szwa” samogłoskowe, tryftongi) oraz korelacji palatalności. Początków deklinacji upatruje się w zaimku, a na nominalną genezę koniugacji wskazuje podobieństwo końcówek osobowych do zaimków (-m / s/ -t) i innych formantów (-nt / -r), wokalizm o w perfectum oraz powstanie czasów z aspektów. Źródłem bogatej derywacji była zapewne kompozycja. Archaizmem składniowym jest zdanie nominalne bez copuli, konstrukcje absolutne w funkcji zdań podrzędnych i postpozytywny typ spójnika. System ten przypomina typologicznie języki kaukaskie (zwłaszcza kartwelskie), a z drugiej strony uralskie, ale wskazywane od dawna podobieństwa leksykalne mogą być rezultatem nie wspólnej genezy, lecz wtórnych kontaktów.
Prawa autorskie (c) 2025 ANNALES UNIVERSITATIS PAEDAGOGICAE CRACOVIENSIS. STUDIA LINGUISTICA https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Ruczaj w polszczyźnie XIX w. – eksperyment leksykograficzny
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich to dobrze znany w środowisku językoznawców (zwłaszcza toponomastów) wielki, szesnastotomowy leksykon geograficzny wydany w Warszawie w latach 1880–1902. Współtworzyło go przeszło ośmiuset autorów pochodzących z różnych części dawnej Rzeczypospolitej, z których wielu było także głównymi lub jedynymi autorami zamieszczonych w nim haseł. Objętość tego wydawnictwa (ponad 14 tys. stron dwuszpaltowego druku) pozwala potraktować go jako swego rodzaju specyficzny tematycznie minikorpus językowy dziewiętnastowiecznej polszczyzny i wykorzystać do badania spotykanych w nim zjawisk językowych (np. leksykalnych). W niniejszym przyczynku przeanalizowano wystąpienia (użycia) wyrazu ruczaj jako neutralnego terminu hydrograficznego, przyporządkowując zawierające je hasła krajom i/lub dającym się zidentyfikować autorom. Wykorzystano dwie różne, częściowo uzupełniające się dostępne metody maszynowego (automatycznego) przeszukania zawartości zdigitalizowanych wersji słownika. Stwierdzono obecność ok. 280 zawierających ten wyraz haseł, z których ponad 98% odnosiło się do realiów poza dzisiejszą wschodnią granicą Polski (głównie na Ukrainie, Białorusi i Litwie). Choć wiele tych haseł nie jest sygnowanych kryptonimami autorów, szczegółowa analiza ok. 30 kryptonimów widniejących pod hasłami pozwoliła stwierdzić, że autorzy ci również w znacznej większości byli biograficznie związani z terenami Ukrainy, Białorusi lub Litwy. Wyniki przeprowadzonej analizy wspierają zatem wypowiadany już niejednokrotnie pogląd, w myśl którego ruczaj występował pierwotnie na wschodniej peryferii polszczyzny poza jej pierwotnym zasięgiem, jeszcze w XIX w. pozostając słabo znanym (lub nietraktowanym tu jako neutralny) na rdzennym terytorium polskim.
Opoczyński słowniczek gwarowy Jana Łosia (1886 r.)
Wśród XIX-wiecznych kolekcji ludoznawczych ważne miejsce zajmują słowniczki gwarowe, w tym charakteryzowany przeze mnie pod względem leksykograficznym słowniczek opoczyński autorstwa Jana Łosia (1886). W artykule przedmiotem opisu jest zarówno jego makro-, jak i mikrostruktura. Słowniczek ten stanowi dobre źródło do badań historii języka: polszczyzny regionalnej, jej bogactwa leksykalnego i dawnej leksykografii gwarowej.
Tradycyjne biblizmy i inne frazemy języka polskiego odnoszące się do kobiet
Artykuł podejmuje zagadnienia związane z opisem biblijnego dziedzictwa języka polskiego. Autorka uwzględnia stan badań nad biblizmami zarejestrowanymi w słownikach języka polskiego, zbiorach przysłów i skrzydlatych słów. Na tej podstawie wyodrębnia kilka grup jednostek tematycznie powiązanych z obecnością kobiet w Biblii. W artykule prezentuje różnorodne pod względem formalnym, genetycznym, semantycznym i stylistycznym jednostki językowe. Omawia: (1) imiona biblijnych kobiet, które do dziś używane są w języku polskim; (2) frazemy nazywające biblijne kobiety, które uzyskały znaczenia metaforyczne; (3) frazemy, których prototypy językowe zakorzenione są w tekstach biblijnych, mówiących o wydarzeniach z udziałem kobiet; (4) miniteksty odwołujące się do ustno‑retorycznej tradycji biblijnej (przysłowia, maksymy, przykazania, formuły prawne).
Opis patentowy – gatunek tekstu użytkowego między stylem urzędowym a naukowym
Artykuł prezentuje cechy stylistyczne i gatunkowe opisu patentowego. Ten słabo rozpoznany gatunek użytkowy ze względu na parametry pragmatyczne wypowiedzi należy uznać za wysoko zestandaryzowany tekst urzędowy. Jednak ze względu na wartości i eksponenty językowe i przyjęzykowe widzieć można w nim specyficzny tekst naukowy, ściśle powiązany z praktycznym zastosowaniem wiedzy w dziedzinie techniki. W artykule przypomniano najważniejsze ustalenia dotyczące stylu urzędowego i naukowego, zaprezentowano najistotniejsze informacje o samym opisie patentowym i dokonano analizy jego wybranych, najważniejszych elementów, by przyjrzeć się bliżej stylistycznemu uwikłaniu gatunku.
Wybrane ekspresywizmy osobowe w śląszczyźnie nazywające kobiety niemoralnie prowadzące się
Artykuł prezentuje wybrane ekspresywizmy osobowe występujące w śląszczyźnie i nazywające kobiety niemoralnie prowadzące się. Cel badań stanowiło sprawdzenie, które z wyłonionych jednostek leksykalnych były lub są obecne w polszczyźnie ogólnej i śląszczyźnie oraz w jakich znaczeniach współcześnie funkcjonują. Wykorzystując metodę analizy historycznojęzykowej i kulturowej, podjęto próbę udzielenia odpowiedzi na pytanie o żywotność badanych ekspresywizmów w śląszczyźnie, a także sprawdzono ich obecność i frekwencję w Korpusie Ślōnskij Mŏwy. Obserwacje poczynione nad słownictwem śląskim nazywającym kobiety niemoralnie prowadzące się dowiodły jego bogactwa i metaforyczności. Wskazały ponadto na przynależność badanych jednostek leksykalnych do różnych pól semantycznych, związanych z narzędziami/przedmiotami powszechnego użytku (motyka, graca, hadra), światem zwierząt (gid/gizd, haduła, hyrpa), brudem (gizd, hadra) czy sferą czarów i siłami nadprzyrodzonymi (hyrpa). To z kolei przekonuje o pozbawieniu – przez użytkowników języka – podmiotowości osób, które określano analizowanym wycinkiem leksyki.
Nazwy sprzętów kuchennych w gwarach Krajny. Część I. Przygotowywanie pożywienia
Jednym z (peryferyjnych) subpól tematycznych, sytuujących się w granicach pola kulinaria, są sprzęty kuchenne. Celem artykułu jest kilkupłaszczyznowa – semantyczna, genetyczna, formalna oraz geograficzna – charakterystyka 80 krajeńskich kulinaryzmów, desygnujących dawne i współczesne drobne artefakty służące do przygotowywania pokarmów. Przedmiot opisu stanowi leksyka wyekscerpowana z atlasów gwarowych, (popularno)naukowych i amatorskich opracowań leksykograficznych, a także regionalnych książek kucharskich, prezentujących językowe i kulturowe dziedzictwo Krajny. Przeprowadzona analiza wykazała, że do kategorii najliczniej reprezentowanych w obrębie badanego słownictwa należą: (a) nazwy naczyń kuchennych [46,3%], (b) jednostki rodzimej proweniencji [55%], (c) struktury motywowane słowotwórczo proste afiksalne [53,8%] oraz (d) leksemy występujące wyłącznie w mowie Krajniaków (dyferencyjne w stosunku zarówno do języka ogólnopolskiego, jak i innych gwar ludowych) [45%].
O potrzebie nowej syntezy dziejów polszczyzny biblijnej
Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na potrzebę opracowania nowej syntezy dziejów obecności Biblii w języku polskim. Argumentem przemawiającym na rzecz tej propozycji jest fakt, że jedyna i niekompletna próba tego rodzaju opisu historycznojęzykowego dokonana została w połowie ubiegłego stulecia. Od tego czasu datuje się ogromny przyrost nowych i różnorodnych inicjatyw w dziedzinie polskich przekładów Pisma Świętego, jak też studiów nad tą częścią rodzimego dziedzictwa językowego. Zdaniem autora dzieje biblijnej domeny polszczyzny w sposób istotny partycypują w szerzej pojętej historii polszczyzny ogólnej, nadając językowi i kulturze polskiej szczególny rys tożsamościowy. Wielowiekowa i trwale poświadczona obecność Biblii w języku polskim stwarza także podstawy do wyjaśnienia szeregu zjawisk i procesów, jakim język polski podlegał na przestrzeni swej historii. Artykuł postuluje szersze niż dotychczas spojrzenie na biblijną odmianę języka polskiego, postrzeganą jako centrum całościowo pojętego stylu religijnego, obejmujące wielorakie sfery obecności dziedzictwa biblijnego w języku polskim: przekłady Pisma Świętego, literackie odwołania biblijne, a także nawiązania do tematyki biblijnej w tekstach polskich nabożeństw, modlitw, litanii oraz pieśni kościelnych.
Profesor Irytajło denerwował się bez powodu… Strategie tekstotwórcze służące objaśnianiu znaczeń nazw osobowych w dziecięcej komunikacji literackiej na przykładzie serii opowiadań Humorki Agnieszki Zimnowodzkiej
W artykule opisano strategie tekstotwórcze służące odsłonie znaczeń nazw osobowych z cyklu opowiadań Humorki Agnieszki Zimnowodzkiej adresowanych do dziecięcego odbiorcy. Związki znaczeniowe nazw powiązane ze sposobem ich interpretacji omówiono w płaszczyźnie motywacyjnej i pragmatycznej, pod kątem ich struktur tekstowych i semiotycznych. W ramach założeń badawczych zaprezentowano trzy nadrzędne strategie wpisane w narrację, komentarz autorski, dialog, opis sytuacji/wydarzeń oraz w kompilacje tych wypowiedzi, jednocześnie omawiając wymiar pragmatyczny i wartość konotacyjną onimów, koherencję nazw osobowych z tekstem oraz funkcję nazw w dziecięcej komunikacji literackiej. Analiza sposobów wyjaśniania znaczeń nazw osobowych umożliwiła sformułowanie wniosków na temat oryginalnych rozwiązań autorki w zakresie komponowania motywacji uzasadniających wybór nazw oraz ich kontekstualnego znaczenia.
Typowe błędy językowe w przyswajaniu języka polskiego jako obcego (grupa wschodniosłowiańska)
Celem niniejszego badania jest analiza błędów językowych wybranej grupy osób uczących się języka polskiego jako obcego, których rodzimym językiem jest rosyjski bądź ukraiński. Dodatkowo autorka konfrontuje wybraną klasyfikację błędów językowych z Systemem Certyfikacji Języka Polskiego jako Obcego. Analiza została przeprowadzona na podstawie autorskiego pomysłu – krótkich opowiadań napisanych przez grupę uczestniczącą w badaniu z wykorzystaniem słów kluczy. Otwiera ona pole do dyskusji nad reinterpretacją rozumienia błędów popełnianych przez osoby uczące się języka polskiego jako obcego. Badanie potwierdziło teoretyczne sądy, wskazujące na przewagę w pisemnej formie chęci przekazu logicznej treści, potrzeby wyrażenia określonych sensów nad względami formalnymi. Pokazało również, na jakie aspekty w nauczaniu języka polskiego jako obcego grup wschodniosłowiańskich warto zwrócić uwagę. Przedstawione klasyfikacje błędów językowych szeregują przykłady bardzo często odmiennie. Samo przydzielanie jednostek do odpowiednich grup w każdej typologii stanowi dużą trudność.
Różaniec, koronka, mantra – rozważania leksykograficzne
W artykule zaprezentowano leksykograficzne historie trzech leksemów, a właściwie ich określonych znaczeń, będących nazwami kontemplacyjnych, powtarzanych modlitw. Są to słowa różaniec, koronka i mantra. Do badań wykorzystano przede wszystkim ogólne i etymologiczne słowniki języka polskiego, zarówno dawne, historyczne, jak i współczesne. W interesującym nas znaczeniu różaniec funkcjonuje w polszczyźnie od XVII wieku, koronka od wieku XVI, a najmłodsza mantra dopiero od końca XIX stulecia. Przedstawiono także etymologie analizowanych wyrazów.
Związek semantyczny między jednostkami leksykalnymi roślina i zwierzę – próba określenia relacji na podstawie analiz leksykograficznych i korpusowych
W artykule przedstawiono próbę sprawdzenia, czy relację semantyczną między jednostkami leksykalnymi roślina i zwierzę można interpretować jako relację opozycji dwuczłonowej. Relację sprawdzano poprzez analizę definicji leksykograficznych zawartych w 10 współczesnych słownikach języka polskiego oraz poprzez poszukiwanie w zdaniach z Narodowego Korpusu Języka Polskiego zestawu funkcji par opozycyjnych, wykorzystywanego w ostatnich dziesięcioleciach w pracach dotyczących różnych języków. Przeprowadzone analizy nie pozwalają na jednoznaczne kwalifikowanie relacji między wyrazami roślina i zwierzę jako semantycznej opozycji dwuczłonowej. Stwierdzono, że wyrazy roślina i zwierzę rzadko traktowane są w słownikach polskich jako hiponimy tego samego najbliższego hiperonimu oraz że rzadko definiowane są poprzez cechy wyraźnie kontrastujące ich znaczenie. W zbiorze 1291 zdań z korpusu, w których współwystępują wyrazy roślina i zwierzę, udało się wyodrębnić większość funkcji charakterystycznych dla typowych przykładów par o przeciwstawnym znaczeniu, przy czym zdania z takimi funkcjami stanowią prawie 90% analizowanego zbioru zdań. Jednakże łączny udział funkcji podkreślających różnice między rośliną a zwierzęciem jest ponad trzykrotnie mniejszy niż łączny udział funkcji z grupy redukującej różnice.
Makrostruktura i mikrostruktura wypowiedzi narracyjnych dwujęzycznych bliźniąt – przyczynek do dalszych badań
Celem artykułu jest zaprezentowanie charakterystyki i porównanie kompetencji narracyjnej u dwujęzycznych, polsko‑angielskich bliźniaków. Badanie ulokowano w perspektywie interdyscyplinarnej, ponieważ związane jest z językoznawstwem, glottodydaktyką oraz logopedią. Jego przedmiotem są dziecięce opowiadania utworzone na bazie dwóch historyjek obrazkowych z narzędzia MAIN. Do analizy danych zastosowano schematy makrostruktury wypowiedzi według autorów MAIN oraz mikrostruktury autorstwa S. Grabiasa, T. Woźniaka i M. Kurkowskiego. Badanie porównawcze wykazało podobieństwa w zakresie makro i mikrostruktury w obu językach dzieci. Ich anglo- i polskojęzyczne wypowiedzi ukazały budowanie niekompletnych epizodów historyjek, brak intonacyjnego zróżnicowania opowieści oraz ubogi w nich zasób leksykalny. Dzieci bazowały głównie na rzeczownikach i czasownikach odwołujących się do przedstawionych wydarzeń oraz bohaterów.
Językowy obraz narzeczonej oraz małżonki Stanisława Chlebowskiego w świetle korespondencji familijnej malarza
Artykuł wpisuje się w nurt badań nad językowym obrazem świata. Podstawę analizy stanowią rękopiśmienne listy familijne dziewiętnastowiecznego malarza Stanisława Chlebowskiego. Uwaga badawcza koncentruje się na środkach językowego wyrazu wykorzystanych przez piszącego w odniesieniu do jego narzeczonej, a następnie młodej żony Marii z Mikułowskich. Nadawca listów nazywa ją przy użyciu zróżnicowanych nominacji, które niosą ze sobą waloryzację młodej kobiety ukazanej w humorystyczny sposób jako despotycznej i kłótliwej, a w rzeczywistości troskliwej, oszczędnej i utalentowanej żony.
Praca pozamedyczna czasu pandemii COVID-19 w świetle koronapolszczyzny
Artykuł dotyczy neologizmów powstałych w czasie pandemii koronawirusa SARS‑CoV-2 związanych z pracą w zawodach pozamedycznych. Stanowi kontynuację wcześniejszych rozważań autorek na temat leksyki dotyczącej pracy służby zdrowia w tym okresie. Analizą objęto słownictwo i połączenia wyrazowe związane z działalnością polityczną, gospodarczą, artystyczną i dydaktyczną – te sfery życia zawodowego użytkownicy polszczyzny uwzględnili w językowej interpretacji koronawirusowej rzeczywistości. Zróżnicowane pod względem genetyczno‑formalnym neologizmy mają przede wszystkim charakter nominatywny, w niewielkim stopniu zaś ekspresywny, co różni je od leksyki odnoszącej się do pracy służby zdrowia.
Nazewnictwo gorączek krwotocznych w ujęciu porównawczym polsko‑włoskim (gorączki krwotoczne / febbri emorragiche)
W artykule przedstawiono wstępne wyniki badań porównawczych dotyczących polskich i włoskich nazw nozologicznych odnoszących się do wąskiej i niejednorodnej grupy chorób wirusowych, jaką stanowią gorączki krwotoczne. W analizie uwzględniono łącznie 54 polskie i 49 włoskich nazw odpowiadających 19 jednostkom nozologicznym identyfikowanym jako gorączki krwotoczne. Opracowanie zostało ograniczone do wybranych aspektów i koncentruje się na analizie strukturalnej oraz strategiach nazewniczych stosowanych w obu językach.
Between the local and the global – restaurant names in Poland, Germany, and China
Celem artykułu jest porównanie polskich, niemieckich i chińskich nazw lokali gastronomicznych, które postrzegamy jako chrematonimy, a w szczególności urbochrematonimy. Są to bowiem takie nazwy realiów (tu konkretnie firm – restauracji, barów, kawiarni itp.), powstałe jako wynik aktywności ludzkiej, które na stałe wpisują się w krajobraz lingwistyczny miasta. Nazwy restauracji są w przestrzeni miejskiej często głównym czy pierwszym miejscem kontaktu lokalnej społeczności z innymi kulturami. Stanowią pole wymiany kulturowej i świadczą o różnorodności – wieloetniczności społeczności zamieszkujących dane miasto. Jednocześnie pozwalają one wyartykułować tożsamość grup mniejszościowych. W analizie spróbujemy odpowiedzieć na pytanie, co w zakresie tendencji nazwotwórczych, wykorzystanych w badanym typie onimów – w ich strukturze i semantyce, ma charakter ściśle lokalny, typowy dla danej przestrzeni miejskiej i kulturowej, co jest odbierane jako nowe, obce i egzotyczne oraz co jest globalne, uniwersalne i powtarzalne niezależnie od języka czy kultury. Materiał źródłowy został wyjściowo pozyskany dzięki wyszukiwarce danych na stronie: https://www.tripadvisor.com. W ten sposób zgromadzono do wstępnej analizy najpierw około trzysta nazw najlepiej ocenianych przez klientów restauracji, funkcjonujących w przestrzeni miejskiej Krakowa, Berlina i Dalianu. W dalszej kolejności zbiór urbochrematonimów dodatkowo uzupełniono o wyniki ekscerpcji z innych źródeł internetowych, umożliwiających zebranie takich przykładów nazw lokali gastronomicznych, które najlepiej ilustrują zauważone tendencje.
I segnali discorsivi wiesz e sai in polacco e in italiano: un’analisi contrastiva
Celem badania jest przeprowadzenie analizy kontrastywnej dotyczącej operatora metatekstowego wiesz w języku polskim i jego włoskiego odpowiednika sai. Chociaż funkcje wiesz i sai zostały już opracowane w kilku publikacjach, kwestia ta nie została przeanalizowana z perspektywy porównawczej w kontekście języka włoskiego i polskiego. Porównanie danych z korpusów języka mówionego obu języków wykazało, że wiesz i sai dzielą prawie wszystkie główne funkcje i mogą być uznane – z kilkoma wyjątkami – za równoważne zarówno semantycznie, jak i pragmatycznie. Il presente contributo si propone di condurre un’analisi contrastiva riguardante l’uso del segnale discorsivo wiesz in polacco e del suo corrispettivo italiano sai. Tali espressioni sono state oggetto di alcuni studi, ma non risulta che la questione sia stata analizzata a livello comparativo per quanto riguarda l’italiano e il polacco. Il confronto dei dati provenienti dai corpus di lingua parlata delle due lingue ha permesso di dimostrare che wiesz e sai condividono quasi tutte le principali funzioni discorsive, e possono pertanto essere considerati – salvo alcune eccezioni – come equivalenti sia dal punto di vista semantico che pragmatico.
Nowoczesna retoryka funeralna: język reklamy pogrzebowej w kontekście konsumpcjonizmu i globalizacji
W artykule analizie poddane zostały wpływ procesów globalizacyjnych na język reklam przedsiębiorstw pogrzebowych w Polsce. Głównym celem rozważań było ukazanie, jak globalizacja kształtuje retorykę branży funeralnej poprzez adaptację języka perswazji charakterystycznego dla kultury konsumpcyjnej. W analizie wykorzystano opisy usług oraz przekazy reklamowe pochodzące z internetowych stron firm pogrzebowych. Badaniom poddano 70 tekstów reklamowych zamieszczonych na stronach internetowych przedsiębiorstw pogrzebowych. Analiza wykazała, że globalizacja wpływa na adaptację technik perswazji konsumpcyjnej, w tym stosowanie języka wartościującego, anglicyzmów oraz wzorców grzeczności wywodzących się z kultury zachodniej. Mimo specyfiki branży, przedsiębiorcy chętnie sięgają po strategie marketingowe znane z innych sektorów, dążąc do wyróżnienia się na rynku. Artykuł ukazuje napięcie między tradycją |a nowoczesnością, które kształtuje współczesny obraz komunikacji funeralnej.
Komunikacja niewerbalna w świetle danych ze Słownika pojęciowego języka staropolskiego
Przedmiotem badań w prezentowanym artykule była semantyka średniowiecznych autosemantycznych jednostek leksykalnych mieszczących się w obrębie pojęcia: KOMUNIKACJA NIEWERBALNA. Celem podjętych analiz było lepsze poznanie języka poprzez wykrywanie związków zachodzących w obrębie grup leksykalnych powiązanych wspólnym znaczeniem. W artykule zostały omówione wybrane reprezentacje leksykalne pojęcia KOMUNIKACJA NIEWERBALNA, zgromadzone w obrębie Słownika pojęciowego języka staropolskiego. W trakcie badań wykorzystano metodologię onomazjologiczną. Przyjęto szerokie rozumienie komunikacji niewerbalnej, odnosząc ją do wszelkich sposobów przekazywania informacji bez użycia wyrazów w mowie czy piśmie.
Dyskursy pamięci lingwistyczno‑kulturowej. Językowy obraz świata a tekstowe obrazy świata (na przykładzie wybranych polskich filmów fabularnych)
W artykule, odwołując się do głównych założeń lingwistyki kulturowej, podejmuję problem „rozsadzania” stabilnego wzorca językowego obrazu świata przez wszechobecne teksty medialne. Stąd też moim zdaniem można dzisiaj mówić o funkcjonowaniu multimodalnego obrazu świata. Przykładem tego zjawiska jest praca pamięci zbiorowej omówiona przeze mnie na przykładzie filmów fabularnych, pokazujących czasy PRL‑u.
Prozodia semantyczna czasowników w języku polskim i słowackim
Celem artykułu jest wskazanie istnienia zjawiska prozodii semantycznej w polskim i słowackim dyskursie politycznym. Analiza pokazała, że prozodię semantyczną mają w porównywanych językach czasowniki, a ich znaczenie w tekstach politycznych często, choć nie zawsze pokrywa się ze znaczeniem słownikowym. Korpusem materiałowym badań były teksty programów partii politycznych w Polsce i na Słowacji. Na ich przykładzie przeanalizowano łączliwość czasowników w kontekście. Wybór korpusu podyktowany był wzmożonym zainteresowaniem problematyką badań politolingwistycznych w obu krajach.
Od przyśpiewki do przyśpiewki. Z historii gatunku
Tematyka artykułu dotyczy terminologicznych zagadnień genologicznych, w tym opisu gatunków mowy z dwu perspektyw: „zewnętrznej” (tj. z punktu widzenia badacza) oraz „wewnętrznej” (z punktu widzenia użytkowników gatunku). Punktem wyjścia dla podjętych analiz jest teza, że obie perspektywy dokumentuje język i że można je rekonstruować z płaszczyzny lingwistycznej, badając m.in. nazwy gatunku. Przedmiotem analiz jest utworzona przez badaczy folkloru pochodzących z zewnątrz środowiska ludowego nazwa przyśpiewka, a materiałem analitycznym przede wszystkim dane udokumentowane w słownikach ogólnych języka polskiego oraz w słownikach gwarowych. Analiza ukazała ewolucję znaczenia nazwy przyśpiewka, a także konceptualizacji samego gatunku. Pierwotnie „przyśpiewka” była terminem stworzonym przez pochodzących z zewnątrz środowiska ludowego badaczy folkloru i ukazywała ścisły związek melodii i słowa z tańcem. Z czasem termin ten zyskał szersze znaczenie, obejmując swoim zakresem krótkie ludowe piosenki o charakterze okolicznościowym i w takim znaczeniu słowo przyśpiewka funkcjonuje we współczesnej polszczyźnie ogólnej. W drugiej połowie wieku XX trafiło także do gwar ludowych. Zaimportowana z zewnątrz środowiska wiejskiego nazwa przyśpiewka odnosi się jednak do zróżnicowanego wewnętrznie zespołu pojęć genologicznych. W istocie dopiero wielość nazw ludowych ujawnia, z jak różnych perspektyw ten gatunek można charakteryzować.
Relacje między rodzicami i dziećmi zapisane we frazematyce gwarowej
Zbiór frazemów gwarowych z całej Polski zawiera jednostki dotyczące relacji między osobami należącymi do różnych pokoleń. Są to frazemy z nazwami pierwszego stopnia pokrewieństwa pełnego w linii prostej: ojciec, matka, rodzice, syn, córka, dziecko. Mówią one o podobieństwie córki do matki i syna do ojca, o miłości rodziców do dzieci. Przekazują wskazówki na temat sposobów wychowywania dzieci przez rodziców, a także odnoszenia się dzieci do rodziców. Są też frazemy zawierające nazwę z zakresu pokrewieństwa zastępczego – macocha. Frazemy pokazują wzajemne odnoszenie się do siebie członków rodziny. Wskazują też zachowania zalecane i ganią złe postępowanie. Czerpiąc z doświadczeń wielu pokoleń ostrzegają przed konsekwencjami wykraczania poza system przyjętych przez społeczność i uznanych wartości.
Napisy hasłowe na sztandarach oddziałów Związku Podhalan w Polsce im. Świętego Jana Pawła II jako znaki regionalnej tożsamości górali
Przedmiotem artykułu są napisy hasłowe na sztandarach oddziałów Związku Podhalan w Polsce im. Świętego Jana Pawła II – komunikaty nacechowane ideologicznie i aksjologicznie, za pomocą których członkowie zrzeszenia akcentują swą kulturową tożsamość. Celem zaprezentowanego badania jest ich lingwistyczna charakterystyka inspirowana sposobem analizy gatunkowych form wypowiedzi Marii Wojtak, uwzględniająca aspekty pragmatyczny, strukturalny, stylistyczny i kognitywny. Napisy na sztandarach są świadectwem przywiązania górali podhalańskich do wartości chrześcijańskich i zaspokajają potrzebę afiliacji poprzez akcentowanie przynależności parafialnej. Werbalne treści na sztandarach pozwalają je usytuować w kategorii chorągwi kościelnych i procesyjnych, które dla wspólnoty stanowiły wzorzec prototypowy.
Ciałopozytywność, ciałoneutralność – droga do inkluzywnego dyskursu o cielesności
Artykuł prezentuje inkluzywny dyskurs o cielesności w kontekście ruchów body positivity i body neutrality na podstawie analizy postów i komentarzy z hasztagami „ciałopozytywność” i „ciałoneutralność” (z Instagramu i TikToka). Celem jest zbadanie, jak język obu tych ruchów różni się od tradycyjnego dyskursu o ciele oraz jakie mechanizmy językowe służą budowaniu inkluzywnego środowiska komunikacyjnego. W artykule wykorzystano metodę analizy jakościowej językowych środków wartościowania. Uzyskane wyniki pokazują, że oba ruchy odrzucają negatywne wartościowanie ciał i stereotypy promowane przez popkulturę i media. Body positivity skupia się na miłości do ciała, a body neutrality na jego funkcjonalności i zdrowiu. W obu podkreślana jest różnorodność i akceptacja cech takich jak cellulit czy blizny, co sprzyja tworzeniu wspierającego środowiska komunikacyjnego. Zmiana języka odzwierciedla proces odchodzenia od wykluczających norm i zastępowania ich inkluzywnymi formami promującymi akceptację i szacunek. Artykuł ukazuje dynamiczne kształtowanie się inkluzywnego języka cielesności, podkreślając jego znaczenie w przeciwdziałaniu uprzedzeniom.
Feminatywa w międzywojennej prasie katolickiej. Przyczynek do dziejów nazw żeńskich w polszczyźnie
Przedmiotem opisu w artykule są nazwy żeńskie odnotowane na łamach międzywojennej prasy katolickiej. Ekscerpcji poddano po dwa roczniki trzech periodyków: „Rodzina Polska” (1929, 1931), „Gazeta dla Kobiet” (1933, 1935) oraz „Kuźniczanka” (1932, 1936). Celem analizy jest konfrontacja ówczesnego statusu nazw żeńskich w środowiskach odwołujących się do nauki społecznej Kościoła z ich wartościowaniem we współczesnym dyskursie publicznym, w którym afirmacja feminatywów łączona jest z poglądami lewicowymi czy feministycznymi. W wybranych źródłach poszukuje się również dowodów potwierdzających lub falsyfikujących tezę o występowaniu tendencji do maskulinizacji w latach 30. XX wieku. W materiale odnotowano znaczącą liczbę 244 różnych formacji żeńskich. Zasadą jest nazywanie kobiet pełniących funkcje we władzach stowarzyszeń i organizacji formacjami żeńskim, np. prezeska, wiceprezeska, sekretarka generalna, dyrektorka itp. Nazwami męskimi posługiwano się w odniesieniu do kobiet sporadycznie, co nie daje podstaw do wnioskowania o rozszerzeniu się w tym czasie praktyki stosowania nominacji męskich. Jedynie tytuły naukowe, doktor i profesor, wystąpiły tylko w wariancie męskim.
Badanie kohezji jako element oceny dyskursu zaburzonego (na przykładzie dyskursu pacjentów z afazją mieszaną)
Niniejszy artykuł jest próbą usystematyzowania na gruncie polskim wiedzy dotyczącej badania kohezji w dyskursie zaburzonym w odwołaniu do przedstawionej teorii M. Halliday’a i R. Hasan z roku 1976 pt. Cohesion in English. Dokonano przeglądu literatury w określaniu samego pojęcia kohezji oraz jej wyznaczników. Następnie odniesiono wiedzę do badań w językoznawstwie strukturalnym. Kolejno przedstawiono wyniki badań kohezji w dyskursie zaburzonym u osób z afazją mieszaną, wskazując znaczenie wyznaczników w odniesieniu do rodzaju dyskursu.
Tworzonek – czyli o wyrazie niemal zapomnianym przez historię
Artykuł ma na celu zbadanie leksemu tworzonek zanotowanego w XVIII‑wiecznej księdze sądowej wsi Węgrzce Wielkie, w której wyraz ten oznaczał najprawdopodobniej „ser tworzony na tworzydle, twaróg” i był polskim tłumaczeniem łacińskiego cāseus. Analiza składa się z ustalenia znaczenia wyrazu we wspomnianym dokumencie oraz poza nim, poprzez zebranie jego notowań w wybranych źródłach historycznych i współczesnych. Jak się okazuje, leksem ten zdaje się nie być notowanym ani w żadnym słowniku, ani w jakimkolwiek innym tekście historycznym. Jednak relacje pojedynczych osób wskazują na używanie wyrazu tworzonki w znaczeniu „przetwory” przez najstarsze pokolenie południowej Małopolski. Badanie wykazało także wystąpienie leksemu w postaci nazwiska odnotowanego pod koniec okresu średniopolskiego, używanego przez jedną kilkunastoosobową rodzinę. Pojedyncze wzmianki tego wyrazu, zarówno w formie appellativum, jak i nomen proprium, możliwe są do odnalezienia na forach internetowych, jednak wystąpienia te to najczęściej literówki lub neologizmy. Słowniki etymologiczne, historyczne i współczesne podają jedynie formy pokrewne z wyrazem tworzonek, takie jak twaróg, tworzyć czy tworzydło.
Afazja w praktyce logopedycznej. Małgorzata Krajewska, Paulina Wójcik‑Topór, Terapia osób z afazją, Wydawnictwo Harmonia Universalis, Gdańsk 2025, ss. 192
Tożsamość regionalna utrwalona w leksyce. Halina Pelcowa, Dziedzictwo leksykalne wyznacznikiem tożsamości regionu lubelskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie‑Skłodowskiej, Lublin 2023, ss. 223
Diachronia i synchronia w glottodydaktyce polonistycznej. Maciej Adamczyk, Agnieszka Jasińska, Połącz kropki z czasem. Gramatyka dla obcokrajowców z elementami historii języka, Poziom B1, Progressja, Kraków 2024, ss.78